18-dars: Fayl va CSV

5-blokHaqiqiy programma17–20 darslar

HayotdaDo'kon

Do’kon kuni bo’yi sotuvni programmaga kiritadi, kechqurun kompyuter o’chadi va hammasi yo’qoladi. Ma’lumot programmadan uzoq yashashi kerak — shuning uchun u faylga yoziladi. Ertaga programma o’sha fayldan boshlab ishlaydi.

Bu darsdan keyin siz

• faylni with open bilan o’qiydi va yozasiz
• CSV formatini qatorlarga va ustunlarga ajratasiz
• fayl bilan ishlashdagi eng ko’p uchraydigan uch xatoni oldini olasiz

Nazariya

with open — va nega aynan with

Faylni ochish, o’qish va yopish kerak. Yopilmagan fayl ma’lumotni yo’qotishi mumkin: yozilgan matn diskka hali tushmagan bo’lishi mumkin.

with bloki fayl yopilishini kafolatlaydi — hatto blok ichida xato chiqsa ham.

fayl.pyNusxalash

1# O'qish2with open("baholar.txt", encoding="utf-8") as f:3  matn = f.read()4print(len(matn))5# Yozish: "w" mavjud faylni O'CHIRIB yozadi6with open("natija.txt", "w", encoding="utf-8") as f:7  f.write("Salom\n")8# Qo'shish: "a" oxiriga qo'shadi9with open("natija.txt", "a", encoding="utf-8") as f:10  f.write("Ikkinchi qator\n")

rejimmode

Fayl qanday ochilishi: "r" o’qish (standart), "w" yozish (eski mazmun yo’qoladi), "a" oxiriga qo’shish.

encoding="utf-8" o’zbekcha matn uchun majburiy. Bu CF 4-darsdagi kodlash masalasi: o' va g' bir baytga sig’maydi va kodlash ko’rsatilmasa Windows’da matn buzilib o’qiladi.

▲Bu yerda xato qilishadi

"w" rejimi faylni so’ramasdan tozalaydi. Ma’lumot bor faylni "w" bilan ochsangiz, u yo’qoladi va qaytarib bo’lmaydi. Qo’shish kerak bo’lsa "a" ishlatiladi.

Faylni qatorma-qator o’qish

Katta faylni read() bilan butunlay o’qish xotirani to’ldiradi. To’g’ri yo’l — sikl bilan qatorma-qator yurish.

qatorlab.pyNusxalash

1with open("baholar.csv", encoding="utf-8") as f:2  for qator in f:3      print(qator.strip())

strip() majburiy: har qator oxirida ko’rinmas satr uzish belgisi (\\n) turadi va u int() ga tushsa xato beradi.

CSV — eng oddiy jadval formati

CSV faylda har qator bitta yozuv, ustunlar vergul bilan ajratiladi. Birinchi qator odatda sarlavha bo’ladi.

CSVcomma-separated values

Vergul bilan ajratilgan qiymatlar. Excel ham, Google Sheets ham shu formatda saqlaydi — shuning uchun u ma’lumot almashishning eng keng yo’li.

csv_ortacha.pyNusxalash

1jami = 02soni = 03with open("baholar.csv", encoding="utf-8") as f:4  f.readline()                       # sarlavhani tashlab yuboramiz5  for qator in f:6      qismlar = qator.strip().split(",")7      jami += int(qismlar[1])8      soni += 19print("O'rtacha:", jami / soni)

Bu — 7-darsdagi akkumulyator naqshining haqiqiy ma’lumot ustidagi ko’rinishi. Yangi narsa faqat manba: ro’yxat emas, fayl.

Uch xato — hammasi bir marta uchraydi

Birinchisi: sarlavhani tashlab yubormaslik — int("baho") ValueError beradi. Ikkinchisi: strip() ni unutish — satr uzish belgisi bilan int() xato beradi. Uchinchisi va eng ayyori: fayl oxiridagi bo’sh qator — u ko’rinmaydi, lekin sikl uni ham o’qiydi.

Bashorat qiling

?Avval o'ylang: bu kod nima chiqaradi? Ishga tushirishdan oldin yozing.

Bashorat qilingNusxalash

1qator = "Aziza,5\n"2qismlar = qator.split(",")3print(qismlar)4print(int(qismlar[1]))

Sizning bashoratingizTekshirish

Javobni ko'rish

['Aziza', '5\n']
5

split() satr uzish belgisini olib tashlamaydi — u ikkinchi elementning ichida qoladi. int() bu holatda ishlaydi, chunki u atrofdagi bo'shliqlarni o'zi tashlaydi. Lekin taqqoslashda ('5\\n' == '5') bu False beradi — shuning uchun strip() har doim yoziladi.

?Avval o'ylang: bu kod nima chiqaradi? Ishga tushirishdan oldin yozing.

Bashorat qilingNusxalash

1qator = ""2qismlar = qator.strip().split(",")3print(qismlar)4print(len(qismlar))

Sizning bashoratingizTekshirish

Javobni ko'rish

['']
1

Bo'sh satrni split qilsangiz, bo'sh ro'yxat emas — bitta bo'sh elementli ro'yxat chiqadi. Shuning uchun qismlar[1] IndexError beradi: ikkinchi element yo'q.

Sinab ko’r

Ikki variantni ketma-ket bajaring. Ikkinchisi — fayl oxiridagi bo’sh qator — sinfda haqiqatan uchraydigan xato va uni bir marta ko’rgan o’quvchi keyin darhol taniydi.

CSV tahlilchi

Variantni tanlab qadamlang: fayl qatorma-qator o'qiladi. Klaviatura: → keyingi qadam.

Bu simulyatorda CSV fayl qatorma-qator o'qiladi va akkumulyatorlar (jami, soni) har qadamda o'sib boradi. Oxirida o'rtacha hisoblanadi.

JavaScript'siz eng muhim holat: fayl oxirida bo'sh qator bo'lsa,qator.strip().split(",") bitta bo'sh elementli ro'yxat beradi vaqismlar[1] IndexError chiqaradi. Bo'sh qator ko'rinmaydi — shuning uchun sikl boshida tekshiruv qo'yiladi.

Toza faylOxirida bo'sh qator

baholar.csv

Akkumulyatorlar

jami	0
soni	0

OrqagaKeyingi qadamQayta boshlash

Xatoni toping

×Bu kod ataylab buzuq — xatoni toping

Buzuq kodNusxalash

1with open("baholar.csv", encoding="utf-8") as f:2  for qator in f:3      qismlar = qator.strip().split(",")4      print(qismlar[0], int(qismlar[1]))

Python shunday javob beradi:

Traceback (most recent call last):
File "csv_oqish.py", line 4, in <module>
  print(qismlar[0], int(qismlar[1]))
ValueError: invalid literal for int() with base 10: 'baho'

Sababi va tuzatish

Sarlavha qatori ham siklga tushdi. int(«baho») — sonni satrdan o'girib bo'lmaydi.

Ikki yechim bor. Birinchisi — sarlavhani oldindan o’qib tashlash:

tuzatilgan.pyNusxalash

1with open("baholar.csv", encoding="utf-8") as f:2  f.readline()                     # sarlavha3  for qator in f:4      qismlar = qator.strip().split(",")5      if len(qismlar) < 2:         # bo'sh yoki chala qator6          continue7      print(qismlar[0], int(qismlar[1]))

Ikkinchi qo’shimcha ham qoldirildi va u tasodifiy emas: len(qismlar) < 2 tekshiruvi bo’sh qatorni ham, chala qatorni ham bir yo’la ushlaydi. Haqiqiy ma’lumot har doim iflos bo’ladi.

O’zingizni sinang

1Nega with open ishlatiladi?

Javobni ko'rish

U fayl yopilishini kafolatlaydi — blok ichida xato chiqsa ham. Yopilmagan fayl ma’lumotni yo’qotishi mumkin.

2«w» va «a» rejimlari farqi nimada?

Javobni ko'rish

"w" mavjud mazmunni so’ramasdan o’chiradi, "a" esa oxiriga qo’shadi.

3encoding=«utf-8» nega majburiy?

Javobni ko'rish

O’zbekcha harflar (o', g', sh) bir baytga sig’maydi. Kodlash ko’rsatilmasa Windows’da matn buzilib o’qiladi.

4Bo'sh satrni strip().split(«,») qilsangiz nima qaytadi?

Javobni ko'rish

[''] — bitta bo’sh elementli ro’yxat. Bo’sh ro’yxat emas, shuning uchun qismlar[1] IndexError beradi.

5Fayl oxiridagi bo'sh qatordan qanday himoyalanasiz?

Javobni ko'rish

Sikl boshida tekshiruv: if len(qismlar) < 2: continue. Bu bo’sh qatorni ham, chala qatorni ham ushlaydi.

Topshiriq

Topshiriq — darajangizni tanlang

Asos5–7-sinfMustahkam8–9-sinfChuqur10–11-sinf

Asos · 5–7-sinf — Vizual va aniq ko'rsatmali

baholar.csv faylini qo’lda yasang: birinchi qator ism,baho, keyin beshta o’quvchi. Programma yozib, har qatorni ekranga chiqaring. Keyin faylga oltinchi o’quvchini "a" rejimi bilan qo’shing.

Mustahkam · 8–9-sinf — Matnli masala, o'zingiz tuzasiz

Xuddi shu fayldan o’rtacha bahoni, eng yuqori bahoni va 5 olganlar sonini hisoblaydigan programma yozing — 7-darsdagi to’rt naqshdan uchtasi. Keyin fayl oxiriga bo’sh qator qo’shib, programma buzilishini ko’rib himoya qo’shing.

Chuqur · 10–11-sinf — Algoritmik, chegara holatlari bilan

Natijalarni yangi CSV faylga yozadigan programma yozing: har o’quvchi uchun ism, baho va o’rtachadan qanchalik farq qilgani. Keyin uch chegara holatini sinab ko’ring: bo’sh fayl, faqat sarlavhali fayl, ichida vergul bo’lgan ism ("Aliyev, Bekzod"). Oxirgisi CSV formatining haqiqiy muammosi — nima qilish kerakligini o’zingiz hal qilib, qaroringizni izohda yozing.

⏸AI hozircha kutib tursin

Bu darsning topshiriqlarini AI'dan so'ramang. Yechimni ko'rgan miya o'z modelini qurmaydi — model qurmagan odam esa uch oydan keyin AI'siz bir qator ham yoza olmaydi. AI bilan to'g'ri ishlashni 20-darsda o'rganasiz: u yerda AI sizga emas, siz AI'ga baho berasiz.

Darsni belgilash uchun JavaScript kerak. Bu progressni saqlash uchun ishlatiladi — darslikning o'zi JavaScript'siz ham to'liq o'qiladi.

Darsni tugatdim