13-dars: Cheklovlar

4-blokTanqidiy fikrlash13–16 darslar

HayotdaSuhbat

Uzun suhbatning boshida “menga faqat qisqa javob ber” deb aytdingiz. Yigirma xabardan keyin javoblar yana uzayib ketdi. Model shartni “unutgani” uchun emas — u boshidagi xabarni endi umuman ko’rmaydi. Sizning uchun suhbat bitta, uning uchun har javob alohida o’qish.

Bu darsdan keyin siz

• modelning to’rt cheklovini nomlab, har birini misolda ko’rsatasiz
• kontekst oynasi qanday ishlashini token hisobida tushuntirasiz
• uzun suhbatda nima qilish kerakligini bilasiz

Nazariya

Bilim chegarasi

Model ma’lum sanaga qadar to’plangan matnda o’qitilgan. O’sha sanadan keyingi voqealar unda yo’q — va u buni o’zi bilmaydi, chunki “hozir qaysi kun” degan tushuncha unda mavjud emas.

bilim chegarasiknowledge cutoff

Modelning o’quv ma’lumoti tugagan sana. Undan keyingi voqealar haqidagi savolga model ba’zan javob beradi — lekin bu javob taxmin bo’ladi.

Amaliy qoida: yangi voqea, yangi narx, yangi qoida haqidagi savol tekshiruvsiz ishlatilmaydi. Modelning o’zidan “bilim chegarangiz qachon?” deb so’rash mumkin, lekin bu javob ham tekshirishga muhtoj.

Ishchi xotira yo’q

Model suhbatlar orasida hech narsa eslab qolmaydi. Kecha aytgan gapingiz bugun unda yo’q — har suhbat bo’sh sahifadan boshlanadi.

Ba’zi xizmatlar “xotira” xususiyatini qo’shadi, lekin u modelning ichida emas: tashqarida saqlanadi va har suhbatga qayta qo’shiladi. Ya’ni bu xotira emas, avtomatik takrorlash.

Kontekst oynasi

Bitta suhbat ichida ham chegara bor. Model bir vaqtda faqat ma’lum miqdordagi tokenni ko’radi — bu kontekst oynasi. Suhbat uzaysa, eng eski xabarlar oynadan chiqib ketadi va model uchun mavjud bo’lmay qoladi.

kontekst oynasicontext window

Model bir vaqtda ko’ra oladigan tokenlar miqdori. Suhbat, hujjat, ko’rsatma — hammasi shu oynaga sig’ishi kerak.

◆Asosiy g'oya

Model unutmaydi — u ko’rmaydi. “Unutish” so’zi noto’g’ri tasavvur beradi: unutish uchun avval eslab qolish kerak, bu yerda esa matn shunchaki oynadan chiqib ketadi.

Boshqariluvchanlik chegarasi

Modelga ko’rsatma berish mumkin, lekin kafolat yo’q. “Hech qachon taxmin qilma” deb aytsangiz ham, u baribir taxmin qiladi — chunki ko’rsatma ham matnning bir qismi, qattiq qoida emas.

Shu sababli muhim shartlarni bir marta aytish yetmaydi. Uzun ishda ular takrorlanadi yoki har bosqichda qayta beriladi.

Sinab ko’r

Xabar qo’shib boring va birinchi xabardagi shartga qarab turing. Yettinchi xabarda u oynadan chiqadi — shundan keyin “Sinov savoli” ni bosing va javobni o’qing.

Kontekst oynasi

Xabar qo'shib borib, boshidagi shart qachon oynadan chiqishini kuzating.

Bu simulyatorda suhbat o'sib boradi, kontekst oynasi esa 120 tokenda qat'iy turadi. Chegaradan chiqqan eski xabarlar model uchun yo'q bo'lib qoladi.

JavaScript'siz mashq: birinchi xabar 26 token va u shart o'rnatadi. Keyingi xabarlar 8 dan 32 tokengacha. Qo'lda qo'shib boring: nechanchi xabardan keyin birinchi xabar 120 token chegarasidan chiqib ketadi?

kontekst oynasi0/120 token

1. Sizshart26 tokenButun suhbat davomida uch gapdan oshmagan javob ber va faqat o'zbek tilida yoz.oynadan chiqdi
2. AI12 tokenTushundim. Javoblarim qisqa bo'ladi.oynadan chiqdi
3. Siz8 tokenFotosintez nima?oynadan chiqdi
4. AI30 tokenO'simlik yorug'likdan ozuqa yasaydi. Buning uchun suv va havodagi gaz kerak. Natijada kislorod ajralib chiqadi.oynadan chiqdi
5. Siz14 tokenBu jarayon bargning qaysi qismida kechadi?oynadan chiqdi
6. AI28 tokenBarg hujayralaridagi maxsus yashil zarrachalarda. Ular yorug'likni tutadi. Shu sababli barg yashil ko'rinadi.oynadan chiqdi
7. Siz10 tokenKechasi ham davom etadimi?oynadan chiqdi
8. AI32 tokenYorug'liksiz asosiy qism to'xtaydi. Lekin o'simlik nafas olishda davom etadi. Shuning uchun kechasi kislorod ishlab chiqarmaydi.oynadan chiqdi
9. Siz13 tokenSuv o'tlarida ham xuddi shundaymi?oynadan chiqdi
10. AI27 tokenHa, ular ham yorug'likdan foydalanadi. Okeandagi kislorodning katta qismi shundan. Mexanizm asosan bir xil.oynadan chiqdi
11. Siz12 tokenSun'iy yorug'lik ham ishlaydimi?oynadan chiqdi
12. AI28 tokenHa, lampa nuri ham yetadi. Muhimi — to'lqin uzunligi mos bo'lsin. Issiqxonalarda shu usul ishlatiladi.oynadan chiqdi

«Xabar qo'shish» ni bosib boring. Birinchi xabardagi shartga e'tibor bering.

Xabar qo'shishSinov savoliQayta boshlash

Amaliy xulosa: uzun suhbatda muhim shartni qayta aytish kerak. Yoki yaxshiroq — yangi suhbat ochib, kerakli kontekstni bir joyda qisqa berish.

Tuzoqni ushlang

▲Tuzoq — xatoni toping

13 / 20

SizAI dan so'radim: «Suhbat boshida aytgan shartimni eslaysanmi?»

AI javobi

1. 1Men suhbat davomidagi xabarlarni kontekst oynasi doirasida ko'raman.
2. 2Oyna to'lganda eski xabarlar chiqib ketadi va men ularni ko'rmayman.
3. 3Lekin eng muhim ko'rsatmalarni men alohida eslab qolaman, shuning uchun ular yo'qolmaydi.
4. 4Shu sababli uzun suhbatda muhim shartni qayta aytib turishingiz foydali.

Bu javobning 3-qismi noto'g'ri. Modelda «muhim ko'rsatmalarni alohida eslab qolish» degan mexanizm yo'q. Oynadan chiqqan matn — chiqqan matn, uning muhimligi hech narsani o'zgartirmaydi. Uchinchi gap ikkinchi va to'rtinchi gapga ham zid: agar muhim shart saqlansa, uni qayta aytishning keragi yo'q edi.

Javobning qaysi qismi noto'g'ri? Bosib belgilang.

Javobni ko'rsatish

O’zingizni sinang

1Bilim chegarasi nima va u qanday xatoga olib keladi?

Javobni ko'rish

O’quv ma’lumoti tugagan sana. Undan keyingi voqealar haqida model taxmin beradi va buni ogohlantirmasligi mumkin.

2Model kechagi suhbatni eslaydimi?

Javobni ko'rish

Yo’q. Har suhbat bo’sh sahifadan boshlanadi. “Xotira” xususiyati bo’lsa, u tashqarida saqlanib, har safar qayta qo’shiladi.

3Kontekst oynasi nimada o'lchanadi?

Javobni ko'rish

Tokenda. Suhbat, hujjat va ko’rsatma — hammasi shu oynaga sig’ishi kerak.

4Nega «model unutdi» degan gap noto'g'ri?

Javobni ko'rish

Unutish uchun eslab qolish kerak. Bu yerda matn oynadan chiqib ketadi, ya’ni model uni ko’rmaydi — bu boshqa mexanizm.

5Uzun ishda muhim shartni nima qilish kerak?

Javobni ko'rish

Qayta aytib turish yoki yangi suhbatda kerakli kontekstni qisqa qilib bir joyda berish.

Topshiriq

Topshiriq — darajangizni tanlang

Asos5–7-sinfMustahkam8–9-sinfChuqur10–11-sinf

Asos · 5–7-sinf — Vizual va aniq ko'rsatmali

AI bilan uzun suhbat qiling (o’qituvchi nazoratida): boshida “faqat bir gapda javob ber” deb aytib, keyin o’nta savol bering. Javoblar qachon uzayib ketganini belgilang va o’sha joyni daftaringizga yozing.

Mustahkam · 8–9-sinf — Matnli masala, o'zingiz tuzasiz

Bitta uzun topshiriqni ikki usulda bajaring: (a) bitta uzun suhbatda, (b) har bosqichda yangi suhbat ochib, kerakli kontekstni qisqa berib. Ikki natijani solishtirib, qaysi usul kamroq xato berganini yozing.

Chuqur · 10–11-sinf — Algoritmik, chegara holatlari bilan

To’rt cheklovni oling (bilim chegarasi, ishchi xotira, kontekst oynasi, boshqariluvchanlik) va har biri uchun bitta amaliy qoida yozing — o’sha cheklovning zararini kamaytiradigan qoida. Keyin qoidalaringizni sinab, qaysi biri haqiqatan ishlaganini dalil bilan ko’rsating.

Ko’proq o’rganish

Claude Academy — AI Capabilities and Limitations

academy.claude.com~1 soatingliz tilida

Bu darsning asl manbasi: bilim chegarasi, ishchi xotira, boshqariluvchanlik va kontekst oynasi bo’limlari.

24 soat ichida

~20 daqiqao'rta

Bugun AI dan bitta narsani so’rang: “bilim chegarangiz qachon?” Javobni yozib oling. Keyin shu sanadan keyin bo’lgan bitta voqea haqida savol bering va javobni tahlil qiling — model ogohlantirdimi yoki taxmin qildimi? Ikki javobni AI Jurnaliga yozib, yoniga bitta xulosa qo’shing.

Darsni belgilash uchun JavaScript kerak. Bu progressni saqlash uchun ishlatiladi — darslikning o'zi JavaScript'siz ham to'liq o'qiladi.

Darsni tugatdim