12-dars: Mas'uliyat — javobgarlik siznikida

3-blokAI bilan ishlash — 4D9–12 darslar

HayotdaKalkulyator

Nazorat ishida kalkulyatordan foydalanish taqiqlanmagan. Lekin kalkulyatorning javobini ko’chirib, tugmani xato bosganingizni sezmasangiz — xato sizning xatongiz bo’lib qoladi. “Kalkulyator adashdi” degan uzr hech qachon qabul qilinmagan va AI bilan ham xuddi shunday.

Bu darsdan keyin siz

• AI ishlatganingizni qanday va nega oshkor qilishni bilasiz
• maxfiylik chegarasini aniq aytib berasiz
• “AI xatosi” degan uzrning nega ishlamasligini tushuntirasiz

▲Bu dars maktabning qoidasi bilan birga o'qiladi

Bu darsdagi qoidalar maktabingizda qabul qilingan AI siyosatiga tayanadi. Agar sizning maktabingizda bunday qoida hali tasdiqlanmagan bo’lsa, o’qituvchidan so’rang: qaysi topshiriqda AI qaysi darajada ruxsat etilgan? Darslikning javobi maktab qoidasining o’rnini bosmaydi.

Nazariya

Oshkoralik — yashirmaslik

Qoida qisqa: AI ishlatgan bo’lsangiz, buni ayting. Aytish uchun uzun tushuntirish kerak emas, uch qator yetadi — nimani topshirdim, nimani o’zim qildim, nimani tekshirdim.

oshkoralik varaqasidisclosure

Topshiriq bilan birga beriladigan uch qatorli yozuv: AI qayerda ishlatilgan, qaysi qism mustaqil, nima tekshirilgan. Bu jazo hujjati emas — baholanadigan qism.

Nega bu muhim: ishni o’qiydigan odam nimani baholayotganini bilishi kerak. Yashirilgan AI ishi baholashni ma’nosiz qiladi va shu sababli u qoidabuzarlik hisoblanadi — AI ning o’zi emas, yashirish.

Maxfiylik — istisnosi yo’q

AI xizmatlariga berilmaydi: shaxsiy ma’lumot (F.I.Sh., manzil, telefon, hujjat rasmi), boshqa odam haqidagi ma’lumot, maktab hujjatlari, parollar va tibbiy ma’lumot.

Sabab texnik va qaytarib bo’lmaydigan: ko’p xizmatlarda kiritilgan matn saqlanadi va ba’zi tariflarda keyingi o’quv ma’lumotiga aylanishi mumkin. Bir marta yuborilgan ma’lumotni ortga qaytarib olib bo’lmaydi.

Amaliy yechim oddiy: haqiqiy ism o’rniga “A o’quvchi” deb yozing. Vazifa baribir bajariladi.

◆Asosiy g'oya

Javobgarlik topshirilmaydi. AI dan olgan matn sizning nomingizdan chiqsa, uning har gapi sizning gapingiz — tekshirgan-tekshirmaganingizdan qat’i nazar.

“AI xatosi” degan uzr yo’q

Ish sizning nomingizdan topshirilgan bo’lsa, xato ham sizning xatongiz. Buni qattiq qoida sifatida qabul qilish kerak, chunki muqobili yomon: “AI aytdi” degan uzr qabul qilinsa, hech kim hech narsani tekshirmay qo’yadi.

Bu qoida sizni himoya ham qiladi. Tekshirish odati bo’lgan odam AI dan qo’rqmaydi — u undan foydalanadi.

Akademik halollik

Uchta holatni ajratib olish kerak. Yordam — reja, tushuntirish, tekshiruv; oshkora bo’lsa, ruxsat. Almashtirish — AI yozgan ishni o’z nomidan topshirish; ruxsat emas. Noaniq holat — topshiriqda daraja ko’rsatilmagan; so’raladi.

Uchinchisi eng ko’p uchraydi va eng ko’p xato qilinadi. Yozilmagan qoidani o’zingizga qulay tomonga talqin qilish — eng oson va eng qimmat xato.

Sinab ko’r

O’nta holatni uch savatga ajratib chiqing. Uchinchi savat — “o’qituvchidan so’rash” — bo’sh qolmasligi kerak: uchta holat aynan shu yerga tegishli.

Vaziyatlar

Holatni tanlang, so'ng savatning «Bu yerga» tugmasini bosing.

Bu simulyatorda 10 holat uch savatga ajratiladi: ruxsat, ruxsat emas va o'qituvchidan so'rash. Uchinchi savat qoida yozilmagan holatlar uchun.

JavaScript'siz mashq: daftaringizga Ruxsat · Ruxsat emas · O'qituvchidan so'rash ustunlarini chizing va quyidagilarni joylang — Insho rejasini AI bilan tuzdim, matnni o'zim yozdim, oshkoralik varaqasini to'ldirdim | AI yozgan inshoni o'z nomimdan topshirdim | Imtihon paytida telefonda AI dan javob so'radim | Uy vazifasini AI bilan tekshirdim, xatolarni o'zim tuzatdim | Sinfdoshim haqidagi ma'lumotni AI ga yozib, tahlil qildirdim | Loyiha uchun AI dan kod so'ramoqchiman, lekin topshiriqda daraja ko'rsatilmagan | Tushunmagan mavzuni AI dan tushuntirib berishni so'radim | Referatga AI bergan manbalarni tekshirmasdan qo'shdim | Tanlov ishida AI ishlatmoqchiman, lekin nizomda hech narsa yozilmagan | AI bilan tarjima qilingan matnni ingliz tili darsiga topshirmoqchiman

Saralanmagan: 10

Insho rejasini AI bilan tuzdim, matnni o'zim yozdim, oshkoralik varaqasini to'ldirdimAI yozgan inshoni o'z nomimdan topshirdimImtihon paytida telefonda AI dan javob so'radimUy vazifasini AI bilan tekshirdim, xatolarni o'zim tuzatdimSinfdoshim haqidagi ma'lumotni AI ga yozib, tahlil qildirdimLoyiha uchun AI dan kod so'ramoqchiman, lekin topshiriqda daraja ko'rsatilmaganTushunmagan mavzuni AI dan tushuntirib berishni so'radimReferatga AI bergan manbalarni tekshirmasdan qo'shdimTanlov ishida AI ishlatmoqchiman, lekin nizomda hech narsa yozilmaganAI bilan tarjima qilingan matnni ingliz tili darsiga topshirmoqchiman

RuxsatBu yerga1

Oshkora va tekshirilgan

Ruxsat emasBu yerga2

Yashirin, tekshirilmagan yoki maxfiy

O'qituvchidan so'rashBu yerga3

Qoida yozilmagan holat

Kartochkani tanlang, so'ng savatning «Bu yerga» tugmasini bosing.

TekshirishQayta boshlash

Tuzoqni ushlang

▲Tuzoq — xatoni toping

12 / 20

SizAI dan so'radim: «Insho yozib ber, men uni o'z nomimdan topshiraman»

AI javobi

1. 1Insho matnini quyida yozdim.
2. 2Bu matnni o'z nomingizdan topshirsangiz, o'qituvchi sizning yozganingizni baholaydi.
3. 3Ko'pchilik maktablarda bunday holat akademik halollik qoidasining buzilishi hisoblanadi.
4. 4AI dan foydalanganingizni ko'rsatish yoki o'qituvchidan oldindan so'rash to'g'ri yo'l bo'ladi.

Bu javobning 1-qismi noto'g'ri. Xato birinchi gapda — aniqrog'i, javobning o'zida. So'rovda «o'z nomimdan topshiraman» deb ochiq aytilgan, ya'ni bu yordam so'rash emas, almashtirish. Model esa matnni baribir yozib berdi va ogohlantirishni keyinga qo'ydi. Uchinchi va to'rtinchi gaplar to'g'ri, lekin ular allaqachon yozilgan matnni qaytarib olmaydi.

Javobning qaysi qismi noto'g'ri? Bosib belgilang.

Javobni ko'rsatish

O’zingizni sinang

1Qoidabuzarlik AI ni ishlatishmi yoki boshqa narsami?

Javobni ko'rish

Yashirish. AI dan foydalanish oshkora bo’lsa va ish tekshirilgan bo’lsa — bu odatiy ish.

2Oshkoralik varaqasida nima yoziladi?

Javobni ko'rish

Uch qator: nimani AI ga topshirdim, nimani o’zim qildim, nimani va qanday tekshirdim.

3Sinfdoshingiz haqida ma'lumot yozib tahlil so'rasa bo'ladimi?

Javobni ko'rish

Yo’q. Boshqa odam haqidagi ma’lumot AI ga berilmaydi. Kerak bo’lsa “A o’quvchi” deb yoziladi.

4«AI adashdi» degan uzr nega qabul qilinmaydi?

Javobni ko'rish

Ish sizning nomingizdan topshirilgan. Agar bu uzr qabul qilinsa, hech kim hech narsani tekshirmaydi.

5Topshiriqda AI haqida hech narsa yozilmagan. Nima qilasiz?

Javobni ko'rish

So’rayman. Yozilmagan qoidani o’zimga qulay tomonga talqin qilish — eng oson va eng qimmat xato.

Topshiriq

Topshiriq — darajangizni tanlang

Asos5–7-sinfMustahkam8–9-sinfChuqur10–11-sinf

Asos · 5–7-sinf — Vizual va aniq ko'rsatmali

O’zingizning oxirgi uchta topshirig’ingizni eslang. Har biri uchun bitta qator yozing: AI ishlatildimi, qaysi qismda, aytilganmi. Aytilmagan bo’lsa — bugun oshkoralik varaqasini to’ldirib qo’ying.

Mustahkam · 8–9-sinf — Matnli masala, o'zingiz tuzasiz

O’z sinfingiz uchun uchta qoidali AI kelishuvi yozing: nima ruxsat, nima ruxsat emas, qaysi holatda so’raladi. Har qoida yoniga sabab yozing va uni sinfdoshingizga ko’rsatib, u qo’shadigan to’rtinchi qoidani so’rang.

Chuqur · 10–11-sinf — Algoritmik, chegara holatlari bilan

Ikki holatni solishtiring: (a) o’quvchi AI bilan insho yozdi va oshkor qildi; (b) o’quvchi insho yozdi, AI faqat grammatikani tekshirdi, lekin hech narsa aytmadi. Qaysi biri qoidabuzarlik va nega? Javobingizni “kim nimani baholaydi” nuqtai nazaridan asoslang, so’ng uchinchi holat o’ylab toping — javob aniq bo’lmagan holat.

Ko’proq o’rganish

Claude Academy — AI Fluency: Diligence

academy.claude.com~30 daqiqaingliz tilida

Bu darsning asl manbasi. Mas’uliyat, oshkoralik va maxfiylik bo’limi.

24 soat ichida

~20 daqiqaoson

Bugun ikki ish qiling. Birinchisi: eng yaqin topshirig’ingiz uchun oshkoralik varaqasini yozib, ishga qo’shib qo’ying — uch qator yetadi. Ikkinchisi: o’qituvchingizdan bitta savol so’rang — «bu topshiriqda AI qaysi darajada ruxsat etilgan?» Javobni AI Jurnaliga yozib qo’ying: bu javob sizga qolgan sakkiz darsda ham kerak bo’ladi.

Darsni belgilash uchun JavaScript kerak. Bu progressni saqlash uchun ishlatiladi — darslikning o'zi JavaScript'siz ham to'liq o'qiladi.

Darsni tugatdim