14-dars: Qamrov va chaqiruv steki

4-blokO'z buyruqlaringizni yasash13–16 darslar

HayotdaMehmonxona

Mehmonxonada har mehmon o’z xonasini oladi. Xonadagi narsalar faqat o’sha mehmonga tegishli va u ketganda xona bo’shatiladi. Ikki xonada bir xil nomdagi sumka bo’lsa ham, ular ikki xil sumka. Funksiya chaqiruvi ham xuddi shunday ishlaydi.

Bu darsdan keyin siz

• funksiya ichidagi va tashqarisidagi bir nomdagi o’zgaruvchilarni ajratasiz
• chaqiruv steki qanday to’planib bo’shashini tushuntirasiz
• xato izlaganda traceback dagi chaqiruv zanjirini o’qiy olasiz

Nazariya

Har chaqiruv o’z xonasini oladi

Funksiya chaqirilganda Python unga alohida joy — kadr — ajratadi. Funksiya ichida yaratilgan barcha nomlar shu kadrda yashaydi va funksiya tugaganda kadr bilan birga yo’qoladi.

kadrframe

Bitta funksiya chaqiruvi uchun ajratilgan joy: parametrlar va lokal nomlar shu yerda saqlanadi. Chaqiruv tugashi bilan kadr bo’shatiladi.

Qamrov: nom qayerdan izlanadi

Python nomni izlaganda avval joriy kadrga qaraydi, keyin tashqi (global) joyga. Shu sababli funksiya global o’zgaruvchini o’qiy oladi, lekin unga qiymat yozsa — global emas, yangi lokal nom yaratadi.

qamrovscope

Nomning ko’rinish hududi. Lokal qamrov — funksiya ichi, global qamrov — modul darajasi.

oqish.pyNusxalash

1soliq = 12          # global nom2def hisobla(narx):3  # global soliq ni O'QIYDI — bu ishlaydi4  return narx * (1 + soliq / 100)5print(hisobla(1000))     # 1120.0

◆Asosiy g'oya

Funksiya ichida x = 5 yozsangiz, bu tashqi x ni o’zgartirmaydi — yangi lokal x yaratadi. O’qish tashqariga chiqadi, yozish esa ichkarida qoladi.

Chaqiruv steki

Funksiya boshqa funksiyani chaqirsa, kadrlar bir-birining ustiga to’planadi. Bu to’da chaqiruv steki deb ataladi va u har doim teskari tartibda bo’shaydi: oxirgi ochilgan kadr birinchi yopiladi.

chaqiruv stekicall stack

Bajarilayotgan chaqiruvlar to’dasi. Xato yuz berganda traceback aynan shu stekni ko’rsatadi.

Bu tuzilma yangi emas: CF 9-darsda ko’rgan protsessor stekining o’zi. Python darajasida u kadrlarni saqlaydi, apparat darajasida esa qaytish manzillarini.

Traceback — stekning surati

Xato chiqqanda Python butun stekni chop etadi: eng tashqi chaqiruvdan eng ichkarigacha. Shuning uchun traceback pastdan yuqoriga o’qiladi — pastda xato joyi, yuqorida u qanday chaqirilgani. Bunga 17-darsda alohida to’xtalamiz.

Bashorat qiling

?Avval o'ylang: bu kod nima chiqaradi? Ishga tushirishdan oldin yozing.

Bashorat qilingNusxalash

1x = 102def ozgartir():3  x = 994  print("ichkarida:", x)5ozgartir()6print("tashqarida:", x)

Sizning bashoratingizTekshirish

Javobni ko'rish

ichkarida: 99
tashqarida: 10

Funksiya ichidagi x = 99 yangi lokal nom yaratdi. Global x hech qachon tegilmadi — funksiya tugagach lokal x yo'qoldi.

?Avval o'ylang: bu kod nima chiqaradi? Ishga tushirishdan oldin yozing.

Bashorat qilingNusxalash

1def ichki():2  return "ichki tugadi"3def tashqi():4  natija = ichki()5  return "tashqi: " + natija6print(tashqi())

Sizning bashoratingizTekshirish

Javobni ko'rish

tashqi: ichki tugadi

Stek uch kadrga yetdi: modul, tashqi, ichki. Keyin teskari tartibda bo'shadi — ichki birinchi qaytdi.

Sinab ko’r

Ikki variantni ham qadamlab chiqing. «Qamrov» variantining uchinchi qadami darsning markazi: aynan o’sha joyda ikkinchi x paydo bo’ladi.

Stek kuzatuvchi

Variantni tanlab qadamlang: kadrlar to'planadi va bo'shaydi. Klaviatura: → keyingi qadam.

Bu simulyatorda chaqiruv steki qadamlab to'planadi va bo'shaydi. Har kadr o'z o'zgaruvchilarini ko'rsatadi, shuning uchun bir xil nomdagi ikki o'zgaruvchining nega bir-birini buzmasligi ko'rinadi.

JavaScript'siz mashq: salomlash("Aziza") chaqirilganda stek uch kadrga yetadi — modul, salomlash, tayyorla. Ular qaysi tartibda yopiladi? Javob: teskari tartibda, oxirgi ochilgani birinchi yopiladi.

Chaqiruv stekiQamrov

Chaqiruv steki (yuqorisi — joriy)

Terminal

OrqagaKeyingi qadamQayta boshlash

Xatoni toping

×Bu kod ataylab buzuq — xatoni toping

Buzuq kodNusxalash

1def hisobla():2  jami = jami + 1003  return jami4jami = 05print(hisobla())

Python shunday javob beradi:

Traceback (most recent call last):
File "hisob.py", line 5, in <module>
  print(hisobla())
File "hisob.py", line 2, in hisobla
  jami = jami + 100
UnboundLocalError: cannot access local variable 'jami' where it is not associated with a value

Sababi va tuzatish

Funksiya ichida jami ga qiymat yozilgani uchun Python uni LOKAL nom deb hisobladi. O'ng tomondagi jami esa hali yaratilmagan.

Python funksiyani bajarishdan oldin butun tanasini ko’rib chiqadi: jami = ... uchraydi, demak jami lokal. Global jami esa endi ko’rinmaydi — hatto o’qish uchun ham.

Ikki yechim bor va birinchisi deyarli har doim to’g’ri:

tuzatilgan.pyNusxalash

1def hisobla(jami):2  return jami + 1003jami = 04print(hisobla(jami))     # 100

Ikkinchi yo’l — global jami deb e’lon qilish. U ishlaydi, lekin funksiyani tashqi holatga bog’lab qo’yadi va shu sababli undan qochish kerak: parametr orqali berish har doim aniqroq.

O’zingizni sinang

1Kadr nima va qachon yo'qoladi?

Javobni ko'rish

Bitta funksiya chaqiruvi uchun ajratilgan joy. Funksiya tugaganda kadr va undagi barcha lokal nomlar bo’shatiladi.

2Funksiya global o'zgaruvchini o'qiy oladimi, o'zgartira oladimi?

Javobni ko'rish

O’qiy oladi. Unga qiymat yozsa esa yangi lokal nom yaratadi — global tegilmaydi.

3Ikki funksiyada bir xil nomdagi parametr bo'lsa, ular to'qnashadimi?

Javobni ko'rish

Yo’q. Har chaqiruv o’z kadrida yashaydi, demak ular butunlay boshqa nomlar.

4Chaqiruv steki qanday tartibda bo'shaydi?

Javobni ko'rish

Teskari tartibda: oxirgi ochilgan kadr birinchi yopiladi. Shu sababli stekni «oxirgi kirgan — birinchi chiqadi» qoidasi boshqaradi.

5UnboundLocalError nimani bildiradi?

Javobni ko'rish

Funksiya ichida o’zgaruvchiga qiymat yozilgani uchun u lokal deb hisoblangan, lekin qiymat berilishidan oldin o’qilgan. Yechim: qiymatni parametr orqali berish.

Topshiriq

Topshiriq — darajangizni tanlang

Asos5–7-sinfMustahkam8–9-sinfChuqur10–11-sinf

Asos · 5–7-sinf — Vizual va aniq ko'rsatmali

Uchta funksiya yozing: salomlash(ism), xayrlashish(ism) va suhbat(ism). Uchinchisi birinchi ikkisini chaqirsin. Daftaringizga chaqiruv stekini qo’lda chizib chiqing: qaysi kadr qachon ochiladi va qachon yopiladi.

Mustahkam · 8–9-sinf — Matnli masala, o'zingiz tuzasiz

UnboundLocalError ni ataylab chaqirib ko’ring, keyin uni ikki xil tuzatib qo’ying: parametr orqali va global orqali. Ikki variantni solishtirib, qaysi biri afzalligini izohda yozing — kamida ikki sabab keltiring.

Chuqur · 10–11-sinf — Algoritmik, chegara holatlari bilan

Bir-birini chaqiradigan uch funksiya yozing va ichkarisida ataylab xato chiqaring (masalan nolga bo’lish). Chiqqan traceback ni qatorma-qator izohlang: qaysi qator qaysi kadrga tegishli. Keyin savolga javob bering: traceback nega pastdan yuqoriga o’qiladi va bu tartib nimani osonlashtiradi?

⏸AI hozircha kutib tursin

Bu darsning topshiriqlarini AI'dan so'ramang. Yechimni ko'rgan miya o'z modelini qurmaydi — model qurmagan odam esa uch oydan keyin AI'siz bir qator ham yoza olmaydi. AI bilan to'g'ri ishlashni 20-darsda o'rganasiz: u yerda AI sizga emas, siz AI'ga baho berasiz.

Darsni belgilash uchun JavaScript kerak. Bu progressni saqlash uchun ishlatiladi — darslikning o'zi JavaScript'siz ham to'liq o'qiladi.

Darsni tugatdim